Kalıcı Felsefe: Farklı Yollardan Aynı Hakikate Ulaşmak
Dinler tarihi, felsefe ve psikolojide “Kalıcı Felsefe” (Philosophia Perennis) veya Carl Jung’un tabiriyle “Kolektif Bilinçdışı” olarak adlandırılan büyüleyici bir gerçeklik vardır: Tarih boyunca birbirleriyle hiç iletişim kurmamış kültürler, farklı kıtalarda yaşamış bilgeler ve peygamberler, varoluşun gizemine dair içsel yolculuklarında tamamen aynı sonuçlara ve manalara ulaşmışlardır.
Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’nin “Kandiller farklıdır ama ışık aynıdır” diyerek özetlediği bu durumu; coğrafyası, kişileri ve isimleri farklı olan ancak özünde aynı hakikate işaret eden buluş, inanç, icat, tanım, yol ve usulleri kaynaklarıyla eşleştirerek şu şekilde listeleyebiliriz:
1. Zihni Arındırma ve Ritmik Odaklanma Aracı
Ortak Sonuç ve Mana: Zihnin günlük karmaşasından kurtulup ilahi olanla bağ kurması, derin meditatif (vecd) bir frekansa geçmesi için kutsal kelimelerin ritmik olarak tekrar edilmesi (usul) ve bu tekrarları saymak için tarih boyunca birbirinden bağımsız geliştirilen fiziksel araç (icat).
| Gelenek | Usul (Tekrar Edilen) | İcat (Sayıcı) |
|---|---|---|
| İslam (Ortadoğu) | Zikir (Esmaül Hüsna veya dualar) | Tesbih (Genellikle 33 veya 99 taneli) |
| Hinduizm/Budizm (Asya) | Mantra / Japa (“Om” hecesi) | Mala / Japamala (108 taneli) |
| Ortodoks Hristiyanlığı (Bizans) | Hesikazm (“İsa Duası”) | Çotki / Komboskini (Düğümlü ip) |
| Katolik Hristiyanlığı (Avrupa) | Ave Maria (Meryem Ana duası) | Rosary (Gül tespihi) |
2. Özbenliğin (Egonun) Yok Oluşu ve Bütünleşme
Ortak Sonuç ve Mana: İnsanın en büyük yanılgısı olan sahte “benlik” (ego/nefs) algısını aşarak dünyevi arzuları terk etmesi ve mutlak olan (Tanrı/Evren) ile birleşerek (damlanın okyanus olması) nihai huzura ermesi (yol ve inanç).
| Gelenek | Kavram | Anlamı |
|---|---|---|
| Tasavvuf/İslam (İbn Arabi) | Fenâfillah / Vahdet-i Vücud | Kulun kendi varlığından geçerek Allah’ın varlığında yok olması. |
| Budizm (Siddhartha Gautama) | Nirvana | Dünyevi arzuların ateşinin sönmesiyle ulaşılan mutlak hiçlik/aydınlanma. |
| Hinduizm | Mokşa / Samadhi | Bireysel ruhun (Atman), evrensel yaratıcı ruh (Brahman) ile bir olması. |
| Hristiyan Mistisizmi (Meister Eckhart) | Theosis / Unio Mystica | İnsanın ilahi olanla mistik bütünleşmesi (Tanrılaşma). |
3. Kozmik Yaşam Enerjisi / İlahi Nefes
Ortak Sonuç ve Mana: Biyolojik bedenin ötesinde, tüm evreni birbirine bağlayan, insana can veren ve gözle görünmeyen kozmik/ilahi dirilik enerjisinin formüle edilmesi (tanım ve inanç).
| Gelenek | Kavram | Anlamı |
|---|---|---|
| Taoizm (Çin – Laozi) | Qi (Çi) | Evrendeki her şeyin içinden akan yaşam enerjisi. |
| Yoga/Hinduizm (Hindistan) | Prana | Evrensel soluk, bedene alınan yaşam gücü. |
| İslam/Yahudilik | Ruh / Nefha-i İlahi / Ruach | Yaratıcının insana “kendi ruhundan üflediği” ilahi nefes. |
| Stoacılık (Antik Yunan/Roma) | Pneuma | Evrene canlılık veren ilahi ateş veya kutsal nefes. |
| Şamanizm/Polinezya | Mana | Doğaüstü spiritüel güç. |
4. Empati Yasası: “Altın Kural”
Ortak Sonuç ve Mana: Toplumların barış içinde yaşayabilmesi için insan vicdanının keşfettiği, dinden ve coğrafyadan bağımsız olarak bilgeler ve peygamberler tarafından neredeyse tıpatıp aynı cümlelerle formüle edilen en büyük ahlaki buluş (buluş ve kural).
| Gelenek | Öğreti |
|---|---|
| İslam (Hz. Muhammed) | “Sizden biriniz kendi nefsi için istediğini mümin kardeşi için de istemedikçe gerçek anlamda iman etmiş olamaz.” |
| Hristiyanlık (Hz. İsa) | “İnsanların size nasıl davranmasını istiyorsanız, siz de onlara öyle davranın.” |
| Konfüçyanizm (Konfüçyüs) | “Kendin için arzulamadığın şeyi, başkalarına yapma.” |
| Hinduizm (Mahabharata) | “Sana yapıldığında acı verecek hiçbir şeyi başkalarına yapma. Dinin özü budur.” |
| Yahudilik (Haham Hillel) | “Sana nefret verici gelen şeyi komşuna yapma. Bütün Tevrat budur, gerisi teferruattır.” |
5. İlahi Akışa Teslimiyet ve Beklentisizlik
Ortak Sonuç ve Mana: İnsanın olayları kibrine kapılarak egoistçe zorlamaktan vazgeçip, evrenin/ilahi planın akışına direnmeden, sadece üzerine düşeni yapıp sonucu tevekkülle kabullenmesi (yol ve usul).
| Gelenek | Kavram | Anlamı |
|---|---|---|
| İslam | Tevekkül ve Rıza | Sebepleri yerine getirdikten sonra sonucu Allah’a bırakmak. |
| Taoizm (Zhuangzi) | Wu-Wei (Çabasız Eylem) | Evrenin akışına (Tao’ya) uyum sağlayarak hareket etmek. |
| Hinduizm (Bhagavad Gita) | Karma Yoga | Eylemlerin meyvelerine bağlanmadan görevini yerine getirmek. |
| Stoacılık (Marcus Aurelius) | Amor Fati (Kaderini Sevmek) | Değiştiremeyeceğin olayları kabullenerek içsel sükunete ulaşmak. |
6. Bedeni Kısıtlayarak Ruhu Özgürleştirme (Çilecilik)
Ortak Sonuç ve Mana: Ruhsal aydınlanmaya ulaşmak, şeytani/hayvani dürtüleri yenmek için bedensel hazlardan (çok yemek, uyumak, konuşmak) gönüllü uzaklaşma ve kendini izole etme pratiği (usul ve yol).
| Gelenek | Pratik | Anlamı |
|---|---|---|
| Tasavvuf/İslam | Halvet / Riyazet / Çile | 40 gün boyunca karanlık bir odada az yiyerek, az uyuyarak Yaratıcıya odaklanma. |
| Hristiyanlık | Asketizm / Lent | Manastırlara kapanarak bedeni zayıflatıp ruhu güçlendirmek için oruç tutma. |
| Budizm | Vipassana İnzivası | Mutlak sessizlik ve derin meditasyonla zihni arındırma. |
| Kızılderili Şamanizmi | Vision Quest | Doğada yalnız, aç ve susuz kalarak ruhsal rehberlerle iletişime geçme. |
7. Kozmik Adalet ve Etki-Tepki Yasası
Ortak Sonuç ve Mana: Evrenin veya Yaratıcının şaşmaz bir matematiksel ve ahlaki düzene sahip olduğu; hiçbir iyi veya kötü eylemin cezasız/mükafatsız kalmayacağı (inanç ve tanım).
| Gelenek | Kavram | Anlamı |
|---|---|---|
| Hinduizm/Budizm | Karma | Her eylemin bu hayatta ya da sonrakilerde karşılığını bulması. |
| İslam | Zerre Yasası | “Kim zerre ağırlığınca hayır yaparsa onu görür, kim zerre ağırlığınca şer yaparsa onu görür.” |
| Hristiyanlık | Ektiğini Biçme | “İnsan ne ekerse onu biçer.” |
| Antik Mısır | Ma’at Terazisi | Ölen kişinin kalbinin bir tüy ile tartılması. |
8. Ahir Zaman Kurtarıcısı (Eskatoloji)
Ortak Sonuç ve Mana: Dünyanın sonuna doğru ahlakın çöktüğü bir çağda gelip dünyayı arındıracak, barışı ve ilahi düzeni yeniden kuracak lider figürü. Toplumların en büyük psikolojik “umut” yansıması (kişi ve inanç).
| Gelenek | Kurtarıcı Figür |
|---|---|
| İslam | Mehdi (ve Hz. İsa’nın dönüşü) |
| Yahudilik/Hristiyanlık | Mesih (Messiah) |
| Budizm | Maitreya |
| Hinduizm | Kalki |
| Zerdüştlük | Saoşyant |
Özet
İnsan, bedeniyle Asya steplerinde, Ortadoğu çöllerinde, Avrupa manastırlarında veya Güney Amerika ormanlarında yaşıyor olsa da zihni ve ruhu sürekli olarak varoluşun kaynağına dönmeyi, içindeki karanlığı yenmeyi ve ahlaki bir ahenk içinde yaşamayı arzulamıştır. İsimler (Nirvana, Vahdet-i Vücud), fiziki icatlar (Tesbih, Mala) ve coğrafyalar değişse de; hedefteki nihai mana insanlığın ortak manevi pusulasıdır. Su hep aynı sudur, sadece içine doldurulduğu kaplar farklıdır.