Şâkile kavramı, aslında modern psikolojinin “kişilik” (personality) dediği şeyin 1400 yıl önceki, çok daha derin ve ruhsal bir tanımıdır. Kur’an’daki “Herkes kendi şâkilesine göre davranır” ifadesi, aslında modern psikolojideki “Davranış, kişiliğin bir sonucudur” prensibiyle birebir örtüşür.
Gelin, bu kadim kavramı bugünün popüler kişilik modelleriyle kıyaslayalım:
1. Şâkile ve Enneagram İlişkisi
Enneagram, insanları 9 temel “mizaç” tipine ayırır ve her tipin dünyayı algılayan bir “gözlüğü” (şâkilesi) olduğunu söyler.
- Şâkile Gözlüğü: Enneagram’a göre eğer 2. tipseniz (Yardımsever), dünyayı “kimin yardıma ihtiyacı var?” şâkilesiyle görürsünüz. Eğer 5. tipseniz (Araştırmacı), dünyayı “bilgi toplama” şâkilesiyle görürsünüz.
- Kesişim: Tasavvufi düşüncedeki “Esma tecellisi” ile Enneagram’daki “temel motivasyonlar” birbirine çok yakındır. Şâkile, ruhun bu 9 kapıdan hangisinden dünyaya baktığını belirleyen o ana kalıptır.
2. Şâkile ve MBTI (16 Kişilik Tipi)
MBTI, zihnin bilgiyi nasıl işlediğine (İçe dönük mü? Dışa dönük mü? Mantık mı? Duygu mu?) odaklanır.
- Zihinsel Şablon: MBTI’daki “Fonksiyonlar” (Sezgi, Duyum vb.), şâkilenin “işleyiş mekanizmasıdır.”
- Örnek: Şâkilesi “Sezgi ve Mantık” (INTJ gibi) üzerine kurulu bir kişi, bir olay karşısında otomatik olarak gelecekteki stratejiyi düşünür. Ayet tam olarak bunu söyler: O kişi, kendi donanımının (şâkilesinin) gereğini yapar; başka türlü davranması fıtratına terstir.
3. Şâkile ve Kadim “Mizaç” Teorisi
Şâkile kavramı, sadece psikolojik değil, biyolojik bir temele de dayanır. İslam tıbbında ve psikolojisinde (İlm-i Nefs) şâkile, dört mizaçla ilişkilendirilir:
- Demevî (Kan): Sıcakkanlı, sosyal, hareketli şâkile.
- Safravî (Safra): Lider ruhlu, tez canlı, kararlı şâkile.
- Balgâmî (Balgam): Sakin, ağırbaşlı, barışçıl şâkile.
- Sevdavî (Sevda): Derin düşünen, melankolik, sanatçı ruhlu şâkile.
Neden “Şâkile” Kelimesi Daha Kapsamlı?
Modern psikoloji “kişilik” derken genellikle genetik ve çevresel faktörleri kasteder. Ancak Kur’an’daki şâkile şu üçünü birleştirir:
- Genetik Miras: Aileden gelen özellikler.
- Kazanılmış Karakter: Çevre ve eğitimle oluşan alışkanlıklar.
- Ruhsal Tercih: İnsanın iradesiyle seçtiği yol.
Sonuç: Şâkile, sizin “varsayılan ayarınızdır.” Bir insan şâkilesini bilirse, hangi meslekte başarılı olacağını, neden hep aynı şeylere öfkelendiğini ve Allah’a hangi yoldan daha kolay ulaşacağını anlar.